Dżdżownice w ogrodzie i w kompostowniku. Dlaczego warto je mieć?

Artykuł sponsorowany

Dżdżownice od dawna uważa się za najlepszych sprzymierzeńców ogrodnika, choć większość osób dostrzega je dopiero wtedy, gdy po deszczu wychodzą na ścieżki. Tymczasem to, co robią pod powierzchnią, ma ogromne znaczenie dla żyzności gleby: spulchniają ją, mieszają materię organiczną z ziemią i produkują humus, który rośliny wykorzystują jako najlepsze, naturalne źródło składników. Inne gatunki specjalizują się w przerabianiu odpadków w kompostowniku, gdzie potrafią w kilka miesięcy zamienić resztki z kuchni w ciemny, pachnący ziemią nawóz. Warto więc wiedzieć, które dżdżownice żyją w ogrodzie, jakie pełnią role i jak stworzyć im warunki, w których będą pracować przez cały sezon.

Dwa rodzaje dżdżownic, dwie role

W ogrodzie spotyka się głównie dwie grupy tych zwierząt. Pierwsza to dżdżownice glebowe, takie jak dżdżownica ziemna, które drążą głębokie, pionowe korytarze sięgające nawet metra pod powierzchnię. Wciągają na dół resztki roślin, mieszają je z ziemią i zostawiają po sobie kanały, którymi do korzeni dopływa woda i powietrze. Żyją długo, rozmnażają się powoli i nie nadają się do hodowli w pojemnikach.

Druga grupa to dżdżownice kompostowe, najczęściej gatunek zwany dżdżownicą kalifornijską lub kompostową. Żyją w wierzchniej warstwie rozkładającej się materii organicznej, bardzo szybko się rozmnażają i znoszą wyższe zagęszczenie. To właśnie one są wykorzystywane w kompostownikach i wermikompostownikach, bo potrafią szybko przetwarzać odpadki i dają wartościowy produkt zwany wermikompostem lub biohumusem.

Różnice między obiema grupami warto znać, bo od nich zależą oczekiwania. Dżdżownice glebowe poprawiają strukturę ogrodu przez lata, a ich obecność jest raczej wskaźnikiem zdrowej gleby niż czymś, co można „kupić i wsypać”. Dżdżownice kompostowe działają w kontrolowanych warunkach i można je sprowadzić, zasiedlić nimi pryzmę i regularnie odbierać gotowy nawóz.

Warto zwrócić uwagę na wskaźniki obecności dżdżownic w ogrodzie. Kopczyki z drobnych, okrągłych odchodów na powierzchni gleby, szczególnie po deszczu i o zmierzchu, świadczą o aktywnej populacji dżdżownic ziemnych. Brak takich śladów na rabatach, które były intensywnie nawożone chemicznie, przekopywane lub pozbawione materii organicznej, zwykle oznacza, że gleba jest uboga, a poprawa jej struktury wymaga dostarczenia pokarmu w postaci kompostu i mulczu.

Co dżdżownice robią w glebie

Pierwszą zasługą dżdżownic jest spulchnianie. Kanały wydrążone przez dorosłe osobniki zwiększają przepuszczalność gleby, co zmniejsza zaskorupienie powierzchni, poprawia wsiąkanie wody po deszczu i ogranicza spływanie podczas ulew. W glebach bogatych w dżdżownice woda wsiąka kilka razy szybciej niż w ziemi zbitej i ubogiej w życie, co przekłada się na lepsze zaopatrzenie roślin w czasie suszy.

Druga to mieszanie i przetwarzanie materii organicznej. Dżdżownice wciągają do kanałów liście, resztki roślin i słomę, rozdrabniają je w przewodzie pokarmowym i wydalają w postaci wartościowych koprolitów, czyli odchodów bogatych w azot, fosfor, potas i mikroelementy w formie łatwo dostępnej dla roślin. Taki naturalny nawóz jest przy tym obojętny dla korzeni i nie powoduje przenawożenia.

Trzecim efektem jest pobudzanie życia mikrobiologicznego. Przewód pokarmowy dżdżownic zasiedlają pożyteczne bakterie i grzyby, które po przejściu przez ich organizm trafiają do gleby i wspierają rozkład materii oraz zdrowie korzeni. Ogród z licznymi dżdżownicami jest więc zwykle żyzny, napowietrzony i mniej podatny na choroby glebowe, a jego uprawa wymaga mniej wysiłku.

Ogrodnicy mogą wspierać dżdżownice na kilka sposobów. Najskuteczniejsze to ograniczenie głębokiego przekopywania, które niszczy ich korytarze, rezygnacja z silnych środków chemicznych oraz stałe dostarczanie materii organicznej w postaci kompostu, liści i mulczu. Gleba pokryta warstwą rozkładającego się materiału pozostaje wilgotna i chłodna, więc dżdżownice mogą pracować bliżej powierzchni przez większą część roku, a efekty ich aktywności są widoczne już po jednym–dwóch sezonach.

Dżdżownice w kompostowniku

W kompostowniku dżdżownice pełnią rolę przyspieszaczy. Pryzma, w której pracują, rozkłada się szybciej, jest lepiej przewietrzona i nie wydziela nieprzyjemnych zapachów, bo ich aktywność ogranicza procesy gnilne. Dorosła dżdżownica kompostowa potrafi przerobić w ciągu doby ilość materii równą mniej więcej połowie własnej masy, a kolonia liczy tysiące osobników, więc efekt jest widoczny już po kilku tygodniach.

Najbardziej cenionym produktem ich pracy jest wermikompost. To ciemna, drobnoziarnista, pachnąca lasem masa, bogata w składniki pokarmowe i substancje wspierające wzrost roślin. Stosuje się go jako dodatek do ziemi doniczkowej, nawóz do warzywnika i rabat lub składnik podłoży do wysiewu. Dobrej jakości wermikompost jest delikatny dla korzeni i można go stosować bez ryzyka przenawożenia.

Dżdżownice w kompostowniku mają jeszcze jedną zaletę: znacząco ograniczają objętość odpadków. Resztki warzyw, owoców i fusy z kawy, które w zwykłej pryzmie rozkładałyby się miesiącami, tu znikają w tempie wyraźnie szybszym. Dla osób z małym ogrodem lub balkonem to praktyczny sposób na ograniczenie odpadów kuchennych przy jednoczesnym pozyskiwaniu własnego nawozu.

Hodowla dżdżownic w skrzyni lub specjalnym pojemniku sprawdza się także w mieszkaniu, balkonie czy piwnicy. Zamknięty wermikompostownik o pojemności kilkudziesięciu litrów zwykle przerabia odpadki z kuchni jednej–dwóch osób, nie wydziela przykrych zapachów i nie przyciąga much, o ile jest właściwie prowadzony. Dla mieszkańców bloków to realna alternatywa wobec pojemnika na bioodpady, a zarazem źródło wartościowego nawozu do kwiatów doniczkowych i ziół.

Czym karmić i czego unikać

Dżdżownice są wdzięcznymi „podopiecznymi”, ale mają swoje wymagania. Dobrze tolerują większość odpadków roślinnych, a niektóre produkty szkodzą im lub psują warunki w pryzmie. Podstawowe zasady są następujące:

• dobre składniki – obierki i resztki warzyw, owoce w umiarkowanej ilości, fusy z kawy i herbaty, skorupki jaj, kartony i papier bez nadruków, przekompostowane liście
• składniki ograniczone – cytrusy, cebula, czosnek i ostre przyprawy, które w dużej ilości zakwaszają i drażnią dżdżownice
• składniki zakazane – mięso, ryby, kości, nabiał, tłuste i smażone resztki, które gniją i przyciągają szkodniki
• składniki niewskazane – chleb w dużej ilości, przetworzone jedzenie i resztki z przyprawami oraz solą
• zasada ogólna – karmić regularnie, ale w małych porcjach, i nie dokładać kolejnej, dopóki poprzednia nie zostanie przetworzona

Najczęstszym błędem początkujących jest przekarmianie. Nadmiar odpadków zaczyna gnić, pryzma się zakwasza, a dżdżownice uciekają lub giną. Lepiej dawać niewiele i obserwować, jak szybko jedzenie znika, a ilość stopniowo zwiększać w miarę rozwoju kolonii.

Szczegółowy opis diety, dawkowania i najczęstszych błędów żywieniowych znajdziesz w poradniku pod adresem: https://sklep.ekagro.pl/artykul/czym-karmic-dzdzownice/.

Warunki, w jakich dżdżownice pracują najlepiej

Dżdżownice kompostowe najlepiej czują się w temperaturze około 15–25 °C. Poniżej 5 °C zwalniają i przestają się rozmnażać, a przy temperaturze wyższej niż 30 °C mogą zacząć opuszczać pryzmę lub ginąć. Dlatego kompostownik należy ustawić w miejscu osłoniętym od pełnego słońca, a zimą dodatkowo zabezpieczyć słomą, kartonem lub folią, aby kolonia przetrwała mrozy.

Równie ważna jest wilgotność. Idealne podłoże powinno być wilgotne jak dobrze wyciśnięta gąbka, czyli 60–80 % wilgoci. Zbyt suche wysusza skórę dżdżownic, które oddychają całą powierzchnią ciała, a zbyt mokre prowadzi do zagniwania i niedoboru tlenu. Jeśli podłoże jest za suche, wystarczy je delikatnie zrosić, a jeśli za mokre – dodać suchego materiału, na przykład podartego kartonu.

Dżdżownice potrzebują także napowietrzenia i spokoju. Pryzma nie powinna być ubijana ani zalewana, a jej przewracanie lepiej ograniczyć do niezbędnego minimum, by nie ranić zwierząt. Ciemność też ma znaczenie, bo dżdżownice unikają światła, więc kompostownik z pokrywą i cieniem działa lepiej niż odkryty, nasłoneczniony.

Jak zacząć: pierwsza kolonia

Przy transporcie i pierwszym zasiedleniu warto zadbać o to, by dżdżownice nie były narażone na skrajne temperatury. Przesyłkę najlepiej odebrać szybko i umieścić w ciemnym, chłodnym miejscu, a podłoże przygotować dzień wcześniej, aby miało czas się ustabilizować. Dobrze też zostawić pokrywę uchyloną na pierwsze dni, by zapewnić dopływ powietrza, a wilgotność sprawdzać palcem, bo to najprostszy i najpewniejszy miernik stanu pojemnika.

Na start potrzebna jest niewielka kolonia, a dżdżownice do kompostownika warto wybrać od sprawdzonego dostawcy, który zapewnia świeże, zdrowe osobniki o odpowiedniej liczebności.

Pierwszym krokiem jest przygotowanie legowiska: warstwy wilgotnego, rozdrobnionego kartonu, lekko zwilżonego kompostu lub ziemi i niewielkiej porcji pokarmu. Dżdżownice wsypuje się do podłoża, a pierwszy tydzień pozostawia im spokój, ograniczając karmienie do minimum. Kolonia potrzebuje kilku dni, by przyzwyczaić się do nowego miejsca i zacząć pracować.

W kolejnych tygodniach dokarmia się je stopniowo, obserwując, jak szybko jedzenie znika. Po kilku miesiącach, gdy podłoże zamieni się w ciemny, kruchy wermikompost, można go odebrać z jednej strony pojemnika, zostawiając dżdżownice po drugiej, i zastosować w ogrodzie. W dobrze prowadzonej hodowli populacja rośnie samoczynnie, więc początkowa inwestycja zwraca się wielokrotnie.

Mali pracownicy z wielkim wkładem

Dżdżownice są jednym z najtańszych i najskuteczniejszych sposobów na poprawę ogrodu. W glebie spulchniają, napowietrzają i dostarczają składników, a w kompostowniku zamieniają odpadki w cenny nawóz. Wymagają niewiele: wilgotnego, ciemnego miejsca, stałej temperatury i regularnego, umiarkowanego karmienia. Kto raz zbuduje im odpowiednie warunki, zyskuje cichych współpracowników, którzy pracują przez cały rok, nie żądają niczego w zamian i pozostawiają po sobie najlepszą rzecz, jaką ogrodnik może dać swoim roślinom: żyzną, żywą ziemię.

Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi na temat dżdżownic w ogrodzie i kompostowniku

Czy dżdżownice zimują w kompostowniku?

Przy dobrym zabezpieczeniu tak. Pryzmę warto osłonić słomą lub kartonem, a dżdżownice zwalniają aktywność i przetrwają mrozy w głębszych warstwach.

Ile dżdżownic potrzeba na początek?

Zależy od wielkości kompostownika i ilości odpadków. Dla niewielkiej pryzmy ogrodowej zwykle wystarcza kilkaset sztuk, a populacja szybko rośnie.

Czy dżdżownice kompostowe przeżyją w ogrodzie?

Raczej nie na dłużej. Gatunki kompostowe żyją w wierzchniej warstwie materii organicznej, a w gruncie wolą rozkładające się resztki i stabilną temperaturę.

Czym różni się wermikompost od zwykłego kompostu?

Wermikompost powstaje dzięki dżdżownicom, jest drobnoziarnisty, bogaty w składniki i delikatny dla roślin. Zwykły kompost powstaje głównie przez rozkład mikrobiologiczny.

Co zrobić, gdy dżdżownice uciekają z pojemnika?

Najczęściej przyczyną jest zbyt mokre, zakwaszone lub przekarmione podłoże. Warto dodać suchego kartonu, ograniczyć karmienie i zapewnić ciemność oraz napowietrzenie.